Kunstenaar en landmeter: Jan Loman was beide. Een vrije geest die haarscherp de klare lijn van zijn verbeelding wist vast te leggen. Op papier en canvas, in sculptuur, of met slechts een paar woorden. “Een hoogst aimabele alleskunner”, beschrijft oud-burgemeester Joost van Bodegom zijn dorpsgenoot met wie hij jarenlang een innige vriendschap onderhield.
In de woonkamer van huize Van Bodegom in Beetsterzwaag hangt een groot schilderij van Jan Loman, een uitzondering in zijn oeuvre. Het heet eenvoudigweg ‘Landschap’: een verzameling strak omlijnde vlakjes en lapjes in groenschakeringen die aan Mondriaan doet denken. Joost van Bodegom zag het doek eind jaren zeventig op een verzameltentoonstelling in De Oosterpoort in Groningen en was op slag verkocht. “Maar de prijs lag buiten het bereik van mijn portemonnee. Gelukkig meldde zich geen andere gegadigde. Ik heb het later, dus zonder courtage voor de galeriehouder, van Jan zelf aangekocht. Hij heeft het hier ter plekke nog gesigneerd. Onze kinderen zijn eronder opgegroeid en waarderen het enorm. Dus het gaat straks in goede handen over.” Het doek verhaalt over de maker, over Opsterland en een beetje over de oud-burgemeester zelf. De compositie van plukjes land verwijst naar de geschiedenis van menselijk ingrijpen. Jan Loman werkte destijds als landmeter aan de ruiverkaveling Midden-Opsterland, in kunstkringen beschouwde men dat als heulen met de vijand. Volkomen onterecht, stelt Van Bodegom. “Jan heeft van het stroomdal gered wat er te redden viel. En nu de meanders van het Koningsdiep worden hersteld, haalt hij alsnog zijn gelijk.” In het schilderij herkende Van Bodegom ook een verwantschap, het deed hem denken aan zijn eigen pogingen om de wereld abstract in kleur en vorm te vangen. “Ik had er gevoel voor, maar het werkelijke talent ontbrak. In het werk van Jan zag ik waarvan ik gedroomd had.”
De opmerking luidde een jarenlange vriendschap in, die zich verdiepte nadat Van Bodegom in 1997 zelf met pensioen ging. Op zijn dagelijkse wandeling naar het dorp kwam hij Loman geregeld tegen met het hondje van zijn vrouw Deetje, of hij wipte even aan in het atelier in huize Paardemarct tegenover het kantongerecht. “Jan had zijn hele leven de pest gehad aan het landmeten, hij was veel liever vrij kunstenaar geweest. Aan de andere kant bood zijn onafhankelijke financiële positie de artistieke vrijheid om zijn eigen weg in de kunst te volgen. Dat deed hij met overgave; in zijn grafisch werk, in zijn beelden, in zijn haiku’s. Een productieve alleskunner. Uit alles blijkt zijn ongeëvenaarde oog voor de essentie van de werkelijkheid.” In de studeerkamer wijst Van Bodegom op een sculptuur die Loman samenstelde met wat hij aantrof aan de vloedlijn van het Simonszand, de zandplaat bij zijn geliefde Schiermonnikoog. Twee plankjes, de houtnerven door de zee glad gepolijst, met een rood plastic dopje. “Dat ketchupdopje doet het hem: een teken van menselijkheid geplaatst in tijd en ruimte. Het ontroert me nog altijd.”
Van Bodegom bewaart een paar grafieken van vulkanen die zijn vriend destijds maakte; erupties in rood en zwart van hun gedeelde geschiedenis. Met ander werk uit zijn verzameling zullen de prenten later dit jaar te zien zijn op de overzichtstentoonstelling van Jan Loman.
cultbee.nl
In de woonkamer van huize Van Bodegom in Beetsterzwaag hangt een groot schilderij van Jan Loman, een uitzondering in zijn oeuvre. Het heet eenvoudigweg ‘Landschap’: een verzameling strak omlijnde vlakjes en lapjes in groenschakeringen die aan Mondriaan doet denken. Joost van Bodegom zag het doek eind jaren zeventig op een verzameltentoonstelling in De Oosterpoort in Groningen en was op slag verkocht. “Maar de prijs lag buiten het bereik van mijn portemonnee. Gelukkig meldde zich geen andere gegadigde. Ik heb het later, dus zonder courtage voor de galeriehouder, van Jan zelf aangekocht. Hij heeft het hier ter plekke nog gesigneerd. Onze kinderen zijn eronder opgegroeid en waarderen het enorm. Dus het gaat straks in goede handen over.” Het doek verhaalt over de maker, over Opsterland en een beetje over de oud-burgemeester zelf. De compositie van plukjes land verwijst naar de geschiedenis van menselijk ingrijpen. Jan Loman werkte destijds als landmeter aan de ruiverkaveling Midden-Opsterland, in kunstkringen beschouwde men dat als heulen met de vijand. Volkomen onterecht, stelt Van Bodegom. “Jan heeft van het stroomdal gered wat er te redden viel. En nu de meanders van het Koningsdiep worden hersteld, haalt hij alsnog zijn gelijk.” In het schilderij herkende Van Bodegom ook een verwantschap, het deed hem denken aan zijn eigen pogingen om de wereld abstract in kleur en vorm te vangen. “Ik had er gevoel voor, maar het werkelijke talent ontbrak. In het werk van Jan zag ik waarvan ik gedroomd had.”
Wijn met een toiletpapiertje
Beetsterzwaag herdenkt dit jaar het honderdste geboortejaar van Jan Loman (1918-2006), volgens Van Bodegom één van de grootste kunstenaars die zich in Opsterand vestigden. De eerste vijftien jaar van zijn leven groeide Loman op in Gorredijk om na omzwervingen in Delft, Nederlands-Indië en Haren zich in 1965 definitief in Beetsterzwaag te vestigen. De kersverse burgemeester ontmoette hem in 1976. Loman was destijds voorzitter van de kunstcommissie, die voor vijftigduizend gulden kunst aankocht om het vernieuwde gemeentehuis aan te kleden. “Jaren later stonden we toevallig naast elkaar naar een schilderij te kijken. Ik vroeg hem wat hij vond van de toenmalige mode om ontspiegeld glas voor kunstwerken te gebruiken. Alsof je een glas wijn drinkt met een toiletpapiertje op je tong, antwoordde hij prompt. Van die man wilde ik meer weten.”De opmerking luidde een jarenlange vriendschap in, die zich verdiepte nadat Van Bodegom in 1997 zelf met pensioen ging. Op zijn dagelijkse wandeling naar het dorp kwam hij Loman geregeld tegen met het hondje van zijn vrouw Deetje, of hij wipte even aan in het atelier in huize Paardemarct tegenover het kantongerecht. “Jan had zijn hele leven de pest gehad aan het landmeten, hij was veel liever vrij kunstenaar geweest. Aan de andere kant bood zijn onafhankelijke financiële positie de artistieke vrijheid om zijn eigen weg in de kunst te volgen. Dat deed hij met overgave; in zijn grafisch werk, in zijn beelden, in zijn haiku’s. Een productieve alleskunner. Uit alles blijkt zijn ongeëvenaarde oog voor de essentie van de werkelijkheid.” In de studeerkamer wijst Van Bodegom op een sculptuur die Loman samenstelde met wat hij aantrof aan de vloedlijn van het Simonszand, de zandplaat bij zijn geliefde Schiermonnikoog. Twee plankjes, de houtnerven door de zee glad gepolijst, met een rood plastic dopje. “Dat ketchupdopje doet het hem: een teken van menselijkheid geplaatst in tijd en ruimte. Het ontroert me nog altijd.”
Zeggingskracht
Als voorzitter van het planetarium in Franeker vroeg Van Bodegom of Loman een logo wilde maken om de verbouwing af te ronden. Loman vond dat het planetarium beter een jonge kunstenaar in de arm kon nemen. Het tekent zijn onbaatzuchtigheid, aldus Van Bodegom. “Jan bood wel gratis en voor niets een haiku aan die hij had laten graveren in hardsteen: ‘Achter de drempel, Vindt u huiselijk verbeeld, het universum’. Zoveel zeggingskracht in zo weinig woorden, hoe bedenk je het.” Loman betoonde dezelfde vrijgevigheid aan Opsterland en andere gemeenten, in de publieke ruimte zijn overal kunstwerken van zijn hand te vinden, vrijwel allemaal geschonken. “Als voorzitter van de kunstcommissie meende hij dat het budget naar de jonge garde moest gaan. Niettemin waakte hij streng over de kwaliteit. Sprak een werk hem niet aan dan verwoordde hij zijn afkeuring met een subtiel: Ik kan zien dat erover is nagedacht.”Indië
Van Bodegom en Loman deelden behalve hun liefde voor kunst nog iets waarover ze niet uitgepraat raakten: Nederlands-Indië. Van Bodegom is er geboren en bracht als kind drie jaar in gevangenschap door in een Jappenkamp. Loman had zich in 1945 als vrijwilliger ingescheept om de Jap te verslaan. Maar de geschiedenis ging zijn eigen onnavolgbare weg. “De Engelsen hadden de Japanners al verjaagd en Soekarno dreigde de gevangenkampen uit te moorden als de Nederlandse troepen zouden landen. Tijdens die impasse op Malakka heeft Jan eindeloos de kusten getekend die hij onderweg had gezien. Toen hij eenmaal voet aan wal zette, raakte hij verstrikt in de verkeerde oorlog van de politionele acties. Ook al heeft hij zelf, als landmeter op kantoor, niet aan de verschrikkingen meegedaan, hij droeg naar eigen zeggen toch schuld. ‘Ik ben een oorlogsmisdadiger, somberde hij vlak voor zijn dood’. Dan ben ik er ook een, als geboren koloniaal, probeerde ik dan te relativeren.”Van Bodegom bewaart een paar grafieken van vulkanen die zijn vriend destijds maakte; erupties in rood en zwart van hun gedeelde geschiedenis. Met ander werk uit zijn verzameling zullen de prenten later dit jaar te zien zijn op de overzichtstentoonstelling van Jan Loman.
Kunstmiddag rond Jan Loman
Op zaterdagmiddag 24 februari (13.30-16.00 uur) organiseert Cultbee in De Buorskip in Beetsterzwaag een kunstmiddag met lezing, film en expositie over leven en werk van de Opsterlandse kunstenaar Jan Loman (1918-2006). Kunstbeschouwer Gerhild van Rooij houdt de lezing met beeldprojecties, waarna de film ‘Stiller om de Noord’ van Buddy Hermans en Jan Loman op een groot scherm wordt vertoond. Er worden ook circa twintig kunstwerken tentoongesteld. Bezoekers worden opgeroepen hun eigen Jan Loman-werk en hun oude vlaggen en truien met het Waddenlogo mee te nemen. Entree: 5 euro; t/m 18 jaar gratis.cultbee.nl
