Op zwerftocht met twaalf daklozen
Sindsdien zwerft de kunstenaar uit Ureterp zelf rond, met de afbeeldingen onder de arm. “Dizze mânlju ha neat, útsein harren ferhaal.” Zaterdagmiddag deed hij in eigen dorp op uitnodiging van de werkgroep van de Sint Piterkerk de levensverhalen van de gemankeerde mannen uit de doeken. “De mânlju bliuwe ûnderweis en ik reizigje mei harren mei.” Het begon allemaal een paar jaar geleden.
Eindstation
“Ik gean wol mei”, had Van der Duim tegen zijn vrouw Saskia gezegd. Op zoek naar een betekenisvolle invulling van een van de schoolvakanties - ze zitten allebei in het onderwijs en de kinderen zijn de deur uit - had Saskia een oproep gezien van Het Passion in Hummelo. Het opvanghuis in de Achterhoek neemt dak- en thuislozen op voor wie alle andere hulp op niets is uitgelopen. “In soarte fan einstation”, aldus Van der Duim. “As de mânlju fan de drugs en drank ôfbliuwe, kinne se dêr seis wiken efkes ta rêst komme.” Professionals runnen de afgelegen zorgboerderij, daarbij geholpen door clubjes vrijwilligers die elkaar wekelijks aflossen.
Het idee van zijn vrouw om een weekje mee te draaien, leek Van der Duim wel avontuurlijk. Hij had nooit zo stilgestaan bij de zwerversproblematiek. Natuurlijk, iedereen kent ze, de randfiguren die op straat leven. Je komt ze onvermijdelijk tegen in Groningen of Leeuwarden, ze klampen je aan voor een euro en dan geef je iets om er vanaf te zijn. Of niet, het is maar net hoe je pet staat. Een gesprek ga je uit de weg, daar zitten die lui ook niet op te wachten. Toch? Hier in Ureterp staat bij de Poiesz ook een vrouw met de daklozenkrant, hij had haar nog nooit aangesproken. “Wêrom net? Ik soe it eins net witte. Doe’t Saskia foarstelde om nei Hummelo te gean, wie ik wol benijd nei de minsken dy’t yn sokke situaasjes telâne komme.”
Rauw en kwetsbaar
Aan tafel met de vijftien tijdelijke bewoners knoopt Van der Duim tijdens de gemeenschappelijke maaltijden links en rechts een praatje aan. De onmiddellijke intensiteit van de gesprekken overvalt hem. “Dat gong yn ien kear hiel djip, dy minsken ha neat te ferbergjen.” Achter de rauwe façade die de daklozen ophouden om te kunnen overleven, ontwaart hij een kwetsbaarheid die hem aangrijpt. “Stik foar stik koene se my hiel goed útlizze wannear en wêrom se fan it paed rekke wiene. Yntelliginte minsken. Ik tocht: hoe kin dit?” De scheidslijn tussen normaal maatschappelijk functioneren en leven in de goot blijkt dun, merkt Van der Duim. Hij hoort verhalen over onmacht om de realiteit onder ogen te zien, dwangmatig handelen, de verkeerde beslissing op het cruciale moment. Waarop steevast de vlucht in drank en drugs volgt.
Zo verging het de al wat oudere autist. Moeder borderliner, zijn jeugd een aaneenschakeling van pesterijen, steekt hij op 14-jarige leeftijd zijn school in de brand. Daarna doet hij drie universitaire studies, maar zijn draai vindt hij nooit. Af en toe schermt hij zijn hoofd af, omdat er anders te veel binnenkomt. Met zijn maat, ook autist en kenner van Franse chansons, voert hij zware filosofische gesprekken. “Dat gong sa djip, ik koe se amper folgje. Oan de oare kant wienen it krekt twa bern sa as se dêr de hiele dei efter elkoar oan rinne.” Van der Duim vraagt of hij hen mag tekenen. “Ik woe sjen oft ik de kwetsberens fan dy beschadigde minsken festlizze koe.” Als hij het resultaat laat zien, willen de andere bewoners ook een portret.
Opgebrand
Van der Duim wijst op de afbeelding van de jonge ADHD-er, opgegroeid in een gezin met een lange geschiedenis in de bijstand. “Hy woe dat libben net.” De jongen breekt met zijn milieu en stort zich op werk. Pakt van alles aan, maar het is nooit genoeg. Als hij niet bezig is, komt het schuldgevoel over zijn afkomst boven. Hij kan het alleen met nog meer werken de kop indrukken. Werken, slapen, werken, slapen; hij grijpt naar de cocaïne om het zelfopgelegde ritme vol te houden. Op zijn zevenentwintigste is hij volledig opgebrand. In het opvanghuis laat hij telkens een spoor van post-it-briefjes na. “Mei lytse ferskes, dy rekken my.” Even verderop hangt het portret van de supermarktondernemer, dag en nacht met zijn zaak in de weer. Totdat hij op een keer thuiskomt om te ontdekken dat zijn vrouw en kinderen niet langer op hem zitten te wachten. “Yn ien kear stoarte syn wrâld yn. Hy grypt nei de drank en makket skulden. It koe him neat mear skele. No, safolle jierren letter, wol hy syn gesin werom.” Aan het einde van de vrijwilligersweek in het opvanghuis zit de kunstenaar met een serie van twaalf portretten. “Mar wat moast dermei? Nimmen wol dochs in portret fan in dakleaze boppe de bank hingje?”
Aan de zwerf
Op de jaarlijkse kunstmarkt van Sparjebird in Hemrik toont Van der Duim voor het eerst de serie en doet daarbij verslag van zijn belevenissen tussen de daklozen. De reacties van het publiek verrassen hem, de koppen roepen mededogen en begrip op. Van de omstanders krijgt Van der Duim te horen dat hij de portretserie intact moet laten; de beeltenissen en de achterliggende levensverhalen vormen een geheel. “Dus no gean ik sa no en dan mei dizze mânlju op tournee. It bliuwt in wichtich ferhaal, want dizze groep wurdt hieltyd grutter.”
Inmiddels heeft hij er een dertiende portret aan toegevoegd. De peinzende zwerver belichaamt de hoop. Zeventig procent van de bewoners die Het Passion in Hummelo aandoen, vindt uiteindelijk de weg terug naar een menswaardig bestaan, weet Van der Duim. “Dêr klamp ik my mar oan fêst.”
Museum Opsterlân
De portretten van Bruin van der Duim zijn van 5 maart t/m 30 april te zien in Museum Opsterlân in Gorredijk. In de expositie ‘(Z)onderDak’ is ook werk te zien van Alie Popkema uit Bakkeveen en Henk de Lange uit Giekerk. Popkema laat in beelden van natuursteen de vrouwelijke emotie zien. Iedere dakloze heeft een moeder, misschien een zus, een vriendin, een dochter. Haar beelden vormen een tegenwicht en contrast met de mannenportretten. Henk de Lange maakte voor deze expositie beelden in turf. Het oeroude materiaal past perfect bij het rauwe leven van de dak- en thuisloze mens. Op 8 maart (20.00 uur) geeft Alie Popkema een ‘to do-lezing’ in het kader van de internationale vrouwendag. Met een rondleiding door de expositie en vervolgens zelf aan de slag om een eigen vorm in steen te maken. Bruin van der Duim geeft op 15 maart (20.00 uur) een lezing over zijn contact met de dak- en thuisloze mannen. musuemopsterlan.nl
