´It toaniel hâldt it doarp byinoar´
Vanzelfsprekend verwacht niemand dat Nut en Genoegen het nog eens honderd jaar uitzingt, berichtte de Leeuwarder Courant in 1966 bij het eeuwfeest van de vereniging. Het zou al mooi zijn als het dorpstoneel in Langezwaag er nog een tiental jaren aan vast kon plakken, besloot het verslag zuinigjes. Nu, aan de vooravond van het 150-jarig jubileum, telt ‘It Nut’ dertig spelende leden en daarbovenop doen nog eens honderdzestig donateurs en veertig sponsors een duit in het zakje. “It toaniel hâldt it doarp byinoar”, verklaart Bodisco Woudstra de populariteit van de vereniging. De voorzitter verwacht komende zaterdag dan ook een stampvolle sporthal bij de jubileumvoorstelling. “We ha keazen foar in inkele gratis útfiering, sadat eltsenien dêrby wêze kin. Dêrnei is it feest yn it doarpshûs.”
Reciteervereniging
Op het jubileumprogramma staan twee komische eenakters, waaronder ‘De Uitdragerswinkel, oftewel De keap nimt de hier wei’, het stuk waarmee het in 1866 allemaal begon. Naar de mode van die dagen richtte ‘grutte boer’ Isaac de Haan een ‘reciteervereniging’ op, een select clubje van dorpsnotabelen die elkaar om beurten vermaakten met culturele opvoeringen. Destijds was er nog geen plaats voor vrouwen, vermelden de bewaard gebleven statuten. De leden van toen prefereerden bovendien ‘it Hollânsk’ boven de Friese spraak. Beide uitgangspunten bleken echter niet bestand tegen de veranderingen van de tijd; de opmars van het Fries en de vrouwenemancipatie gingen ook aan It Nut niet voorbij.
Betty
Dat neemt niet weg dat de acceptatie van vrouwelijke spelers niet als vanzelf gladjes verliep. “Meardere froulju hekken ôf omdat se thús mei in jaloerske man te krijen krigen”, vertelt de 85-jarige Betty Boelens. Daar had Betty gelukkig met echtgenoot Willem geen last van, ze kwam in 1955 bij It Nut. “De ferpachter fan ús pleats sei tsjin my: do moatst eins mar toanielspylje. Wat bin ik bliid dat ik dat dien ha. Ik ha doe fuortendaliks oan Willem útlein: Op toaniel bin ik mysels net.” Dorpsgenoten begrepen niet hoe Betty het voor elkaar kreeg, met zes kinderen thuis en al het werk op de boerderij. “Mar krekt troch it toanielspyljen koe ik it folhâlde. Ik koe my deryn ferlieze.” Een van haar glansrollen speelde Betty in ‘De man die zichzelf tekort deed’, een dramatisch stuk met de nodige psychologische diepgang. Maar het is nu eenmaal zo dat het publiek liever een komedie voorgeschoteld krijgt, dat is in al haar 61 jaar bij It Nut niet veranderd. “Op in dreech stik sit it doarp net te wachtsjen.” De steractrice van weleer zit naar eigen zeggen nog vol van het toneel, maar stelt zich op haar leeftijd tevreden met een ondersteunende rol aan de zijlijn. “As se aanst in âlde tange nedich ha, dan kom ik wol wer yn byld.”
Auke Kloat
Zo gaat het bij It Nut, beaamt regisseur Gerrit Arends grinnikend: “Eltsenien begjint mei in lyts roltsje en einiget mei in lyts roltsje.” Gerrit heeft zojuist met Appie Liemburg en Jappie de Haan - allebei al lid sinds de jaren zeventig - de laatste puntjes op de i gezet bij de generale repetitie van ‘Op ‘e knibbels’, zaterdagavond de komische eenakter na de pauze. Jappie is ook een natuurtalent, al heeft hij soms wat moeite met het onthouden van zijn tekst. Al improviserend slaat hij zich er echter altijd doorheen, maar brengt daarmee zijn tegenspelers weleens in verwarring. Maar geef hem de ruimte, zoals in de rol van kluizenaar in ‘De Magnetron’, dan speelt hij de sterren van de hemel. “Ik stie yn dat stik de hiele jûn hast allinnich op toaniel en koe mysels gean litte.” Als een Amerikaanse ‘method actor’ had Jappie zich op de rol voorbereid, onder andere door langs te gaan bij zonderling ‘Auke Kloat’ uit Jubbega. “By Auke rûnen de kninen troch it hûs en sieten de piken op ‘e tafel. Dat wie tige ynspirearjend.”
Iris de Jong (24) laat zich niet van de wijs brengen door onverwachte uitschieters van tegenspeler Jappie. Het jongste lid van It Nut doet al mee vanaf haar achttiende en weet inmiddels wel wat haar te wachten staat. “Door Jappie ben ik erbij gekomen. Hij kent mijn vader weer van de ijsclub.” It Nut had na ziekte van een van de spelers op stel en sprong een invaller nodig en zo kwam Iris in beeld. De pabo-studente wilde altijd al graag acteren en studeerde in no time haar rol in. “Het ging haast vanzelf, de spelersgroep voelt een beetje als familie. Alle leeftijden kom je hier tegen, maar de verschillen vallen weg.”
Koninklijk
Of Nut en Genoegen de oudste toneelvereniging van Friesland is, daarover lopen de meningen uiteen. Maar feitelijk doet het er ook niet zoveel toe, vindt voorzitter Woudstra. “150 jier doarpstoaniel is unyk. We ha it predikaat ‘Koninklijk’ oanfrege, dat ha we sa stadichoan wol fertsjinne.” Het eerbewijs zou een aardige bijkomstigheid zijn bij de jubileumvoorstelling van komende zaterdag. Zo niet, dan komt de bekroning wel bij het tweehonderdjarig bestaan.
