Opsterland is het Italië van Friesland. Niet alleen herbergt de gemeente talloze monumenten, door de vanzelfsprekende aanwezigheid van het vele erfgoed lijkt niemand zich druk te maken over het behoud ervan. Architectuurhistoricus Bé Lamberts roept op tot bescherming. “Wie zijn verleden vergeet, doet zijn toekomst tekort.”
Bé Lamberts houdt op donderdag 21 november (19.30 uur) in het kader van de Moanne fan it Erfskip een lezing over de monumenteninventarisatie in De Buorskip in Beetsterzwaag. Aansluitend wordt er in een panel gediscussieerd over hoe die monumenten bewaard kunnen blijven voor de toekomstige generatie. Naast Lamberts nemen wethouder Anko Postma en architect Nardus Huiskes deel aan de discussie. Entree: gratis.
Op verzoek van Stichting Beekdallandschap Koningsdiep|De Nije Boarn trok architectuurkenner Lamberts uit Drachten afgelopen jaar kriskras door Opsterland om de monumenten van de bebouwde omgeving te inventariseren. Op de fiets en aan de hand van een gedateerde lijst. “Geen diepgaand onderzoek, het bleef bij vluchtige impressies vanaf de wegkant, anders was het niet te doen geweest.”
Opsterland is in de loop van de tijd een aantal kostbaarheden kwijtgeraakt, stelde Lamberts vast. Maar de quickscan leverde ook een aanvulling op van maar liefst 220 nieuwe monumenten. “Ik dacht de omgeving redelijk goed te kennen, evengoed overviel de rijkdom me. Maar wat me nog het meest verwondert: Opsterland heeft al dat erfgoed nog nooit in een eigen monumentenlijst vastgelegd.”
[caption id=”attachment_29224” align=”alignnone” width=”900”] Binnenwei 14, een pand uit 1890 en 1920.[/caption] De monumenteninventarisatie maakt deel uit van een grootschalig erfgoedproject van Stichting Beekdallandschap Koningsdiep, dat over drie sporen loopt: landschap, archeologie en architectuur. Voor dat laatste onderzoek benaderde de stichting architectuurhistoricus Lamberts, sinds jaar en dag verbonden aan Smelne’s Erfskip, de historische vereniging van buurgemeente Smallingerland. Uitgangspunt was de lijst van het Monumenten Inventarisatie Project (MIP) dat de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (toen nog Monumentenzorg) eind jaren tachtig in alle gemeenten had laten uitvoeren. Lamberts was destijds MIP-projectleider voor de gemeente Zwolle.
“Tot de komst van de MIP-lijst stonden alleen monumenten van vóór 1850 geregistreerd. Alles wat erna kwam, vond men lange tijd niet belangrijk genoeg. Met de MIP brachten we de architectuur van 1850 tot 1940 in kaart, juist in Nederland een hele interessante periode.” De Rijksdienst selecteerde daaruit een toplijst en liet de bescherming van de overige monumenten over aan de provincies en de gemeenten. De provincie Fryslân hanteert slechts een beperkte lijst, aldus Lamberts. “Het komt dus vooral op de gemeenten zelf aan. Maar daar zit pas de laatste jaren een beetje schot in.”
[caption id=”attachment_29222” align=”alignnone” width=”400”] Bakkerij Verloop met unieke tegeltableaus.[/caption]
[caption id=”attachment_29220” align=”alignnone” width=”900”] De houten noodwoningen in Gorredijk.[/caption]
Het denken over monumenten evolueert over de jaren, aldus de architectuurhistoricus. “Vroeger plukten we er hier en daar een postzegel uit, nu kijken we veel meer naar het grotere geheel van de stedenbouwkundige ontwikkeling.” De aaneengesloten gevelwanden in de Hoofdstraat van Beetsterzwaag en aan de Brouwerswal in Gorredijk vormen een mooie illustratie daarvan, maar ook het ‘rijtje armenhuisjes’ aan de Hegedyk in Langezwaag. De kerk en bijbehorende pastorie in Nij Beets noemt Lamberts een ‘verrassend ensemble’. En wat te denken van de Opsterlandse Compagnonsvaart: “Al die schitterende bruggetjes, sluisjes en brugwachtershuisjes maken het tot één ondeelbaar complex.”
[caption id=”attachment_29221” align=”alignnone” width=”900”] Kerk met pastorie in Nij Beets.[/caption]
Komende week presenteert Stichting Beekdallandschap Koningsdiep|De Nije Boarn de resultaten van de drie onderzoeksprojecten op het gemeentehuis.
Verhalen over NAD-kampen In het kader van de Moanne fan it Erfskip en de Friese Verhalenavond vertelt Wilma Couperus op vrijdagavond 15 november in Sparjebird over de plannen om de herinnering aan de NAD-kampen levend te houden. “Met muzikale ondersteuning van een accordeonist en violist vertel ik het kampverhaal aan de hand van persoonlijke anekdotes van de mensen die het hebben meegemaakt. Als het weer het toelaat in het openluchtheater en anders verhuizen we naar de Blokhut.” Het voorproefje duurt 30 minuten en wordt drie keer gegeven: 19.00, 20.00 en 21.00 uur. verhalenavond.nl
Twee koren in Jubbega De Jan de Roas Sjongers en De Reade Hoeke geven op woensdag 13 november (20.00 uur) een dubbelconcert in De Kompenije in Jubbega. Beide koren zingen repertoire dat verband houdt met de (streek)geschiedenis. Entree: 5 euro.
Lezing Van der Wielen gaat niet door De lezing van Anko Postma over Jarig en Henk van der Wielen en de Volkshogeschool in Allardsoog op donderdag 14 november in het Nivon Natuurvriendenhuis kan door omstandigheden helaas niet doorgaan. Er wordt naar een alternatieve datum gezocht.
E-magazine over Moanne fan it Erfskip Sa! Media maakt naar aanleiding van de Moanne fan it Erfskip een e-magazine. Daarin komen online alle activiteiten aan bod. Met geschreven artikelen, foto’s, audio-fragmenten en video’s. Leuk om in te bladeren wanneer u er niet bij was of leuk om na te genieten wanneer u er wel bij was.
Bé Lamberts houdt op donderdag 21 november (19.30 uur) in het kader van de Moanne fan it Erfskip een lezing over de monumenteninventarisatie in De Buorskip in Beetsterzwaag. Aansluitend wordt er in een panel gediscussieerd over hoe die monumenten bewaard kunnen blijven voor de toekomstige generatie. Naast Lamberts nemen wethouder Anko Postma en architect Nardus Huiskes deel aan de discussie. Entree: gratis.
Op verzoek van Stichting Beekdallandschap Koningsdiep|De Nije Boarn trok architectuurkenner Lamberts uit Drachten afgelopen jaar kriskras door Opsterland om de monumenten van de bebouwde omgeving te inventariseren. Op de fiets en aan de hand van een gedateerde lijst. “Geen diepgaand onderzoek, het bleef bij vluchtige impressies vanaf de wegkant, anders was het niet te doen geweest.”
Opsterland is in de loop van de tijd een aantal kostbaarheden kwijtgeraakt, stelde Lamberts vast. Maar de quickscan leverde ook een aanvulling op van maar liefst 220 nieuwe monumenten. “Ik dacht de omgeving redelijk goed te kennen, evengoed overviel de rijkdom me. Maar wat me nog het meest verwondert: Opsterland heeft al dat erfgoed nog nooit in een eigen monumentenlijst vastgelegd.”
[caption id=”attachment_29224” align=”alignnone” width=”900”] Binnenwei 14, een pand uit 1890 en 1920.[/caption] De monumenteninventarisatie maakt deel uit van een grootschalig erfgoedproject van Stichting Beekdallandschap Koningsdiep, dat over drie sporen loopt: landschap, archeologie en architectuur. Voor dat laatste onderzoek benaderde de stichting architectuurhistoricus Lamberts, sinds jaar en dag verbonden aan Smelne’s Erfskip, de historische vereniging van buurgemeente Smallingerland. Uitgangspunt was de lijst van het Monumenten Inventarisatie Project (MIP) dat de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (toen nog Monumentenzorg) eind jaren tachtig in alle gemeenten had laten uitvoeren. Lamberts was destijds MIP-projectleider voor de gemeente Zwolle.
“Tot de komst van de MIP-lijst stonden alleen monumenten van vóór 1850 geregistreerd. Alles wat erna kwam, vond men lange tijd niet belangrijk genoeg. Met de MIP brachten we de architectuur van 1850 tot 1940 in kaart, juist in Nederland een hele interessante periode.” De Rijksdienst selecteerde daaruit een toplijst en liet de bescherming van de overige monumenten over aan de provincies en de gemeenten. De provincie Fryslân hanteert slechts een beperkte lijst, aldus Lamberts. “Het komt dus vooral op de gemeenten zelf aan. Maar daar zit pas de laatste jaren een beetje schot in.”
[caption id=”attachment_29222” align=”alignnone” width=”400”] Bakkerij Verloop met unieke tegeltableaus.[/caption]
Oude dame
Zo stelde Smallingerland op aandringen van Smelne’s Erfskip een eigen monumentenverordening op en intussen is ook Heerenveen ermee bezig, weet Lamberts. “Een gemeentelijke verordening betekent niet dat de boel op slot gaat. Er staat niet in wat wel of niet mag. De verordening benoemt specifiek de waardevolle onderdelen en het beeldbepalende karakter van monumenten. Dat vereist een consequente aanpak, maar gebeurt altijd in overleg met de eigenaar. Uitleg speelt daarbij een belangrijke rol, zo krijg je draagvlak en maak je mensen trots op hun bezit.” Lamberts pleit dan ook voor een pragmatische benadering, monumenteigenaren moeten tenslotte ook kunnen isoleren of hun bedrijfsbezigheden blijven uitvoeren. Een mooi voorbeeld daarvan noemt Lamberts het pand van Bakkerij Verloop in de Hoofdstraat van Beetsterzwaag. “De restauratie van de gevel heeft de unieke tegeltableaus weer zichtbaar gemaakt. Tegelijkertijd voegt de uitbreiding met de glazen wand aan de zijkant economische waarde toe. Fraai gedaan, alsof een oude dame een facelift heeft ondergaan.”Over het hoofd gezien
Op zijn fietstochten door Opsterland ontdekte Lamberts dat de opstellers van de MIP-lijst nogal wat zaken hadden gemist. “Opvallend genoeg ook monumenten van vóór 1850, zo kwam ik bijvoorbeeld een onbeschreven pandje uit de achttiende eeuw in Jonkerslân tegen.” In Gorredijk ontbraken de villa en het houten schurencomplex aan het doodlopende eind van de Molenwal op de lijst, beide met zorg gerestaureerd. Een stuk verderop aan de Brouwerswal liep hij tegen een ‘fantastische klokgevel’ aan. “Niet opgenomen omdat er rond 1910 het een en ander aan was gewijzigd. Verknoeid, zullen ze destijds hebben gedacht, maar dat is te benepen. Zowel de originele staat als de verandering horen bij de geschiedenis van het pand.” Dwalend langs de oude boerderijen van Kortezwaag stuitte Lamberts op de Joodse Begraafplaats, net als de adellijke tuinen en parken ook een vorm van bebouwing. “Eveneens over het hoofd gezien, waarschijnlijk omdat de begraafplaats een eindje van de weg ligt. Ik heb de landelijke lijsten erop nageslagen, maar nergens staat deze bijzondere plek vermeld.”[caption id=”attachment_29220” align=”alignnone” width=”900”] De houten noodwoningen in Gorredijk.[/caption]
Noodwoningen
Omdat de MIP-lijst alweer dertig jaar meegaat, zocht Lamberts ook naar voorbeelden van typisch na-oorlogse bouwcultuur. Zo beschouwt hij de Ontmoetingskerk in Ureterp als een treffend staaltje van de wederopbouwarchitectuur. “Dat geldt ook voor de houten noodwoningen in Gorredijk, waarvan ten onrechte vaak wordt gedacht dat ze uit Zweden komen. Na de oorlog leed Oostenrijk honger en heerste in Nederland woningnood. In ruil voor graan en zaaigoed kwamen de prefabbouwpakketten vandaar per trein hierheen. De semipermanente huizen werden in contingenten van vijf neergezet en verzetsmensen kwamen het eerst voor bewoning in aanmerking. In Gorredijk staan er nu nog twee, ze zitten zo goed in elkaar dat ze de tand van de tijd doorstaan.”Het denken over monumenten evolueert over de jaren, aldus de architectuurhistoricus. “Vroeger plukten we er hier en daar een postzegel uit, nu kijken we veel meer naar het grotere geheel van de stedenbouwkundige ontwikkeling.” De aaneengesloten gevelwanden in de Hoofdstraat van Beetsterzwaag en aan de Brouwerswal in Gorredijk vormen een mooie illustratie daarvan, maar ook het ‘rijtje armenhuisjes’ aan de Hegedyk in Langezwaag. De kerk en bijbehorende pastorie in Nij Beets noemt Lamberts een ‘verrassend ensemble’. En wat te denken van de Opsterlandse Compagnonsvaart: “Al die schitterende bruggetjes, sluisjes en brugwachtershuisjes maken het tot één ondeelbaar complex.”
[caption id=”attachment_29221” align=”alignnone” width=”900”] Kerk met pastorie in Nij Beets.[/caption]
Draagvlak
Ook al vermeed hij zijweggetjes niet, Lamberts heeft niet de illusie dat zijn veldwerk een definitieve opsomming heeft opgeleverd. “Daarvoor moet je echt systematisch te werk gaan en dan ben je nog wel even bezig.” De geactualiseerde en aangevulde MIP-lijst vormt wat hem betreft een startpunt om eens goed na te denken over het rentmeesterschap van het erfgoed in Opsterland. “Laat je dat aan de vrije krachten over of heb je er als gemeenschap een verantwoordelijkheid in? Ik denk het laatste. Onwillige gemeenten schermen vaak met het argument van gebrek aan draagvlak, maar dat berust op een misvatting, zo leert de praktijk. In Smallingerland bleek het draagvlak onder de inwoners juist groot, Smelne’s Erfskip is nu een belangrijk adviesorgaan van de gemeente. Het rijke culturele erfgoed van Opsterland verdient zeker een ‘Boorne’s Erfskip’.”Komende week presenteert Stichting Beekdallandschap Koningsdiep|De Nije Boarn de resultaten van de drie onderzoeksprojecten op het gemeentehuis.
Verder in de Moanne fan it Erfskip
Rondleiding Deelnemers aan de rondleiding op zaterdag 16 november (14.00 uur) nemen een kijkje binnen de muren van Lyndenstein, de Dorpskerk, het Grietenijhuis, de Oude School, het Lycklamahûs, de Van Teyens Fundatie, Huize Bordena, Prins Heerlijck en de Tropische Kas. Aanmelden voor de rondleiding is nodig en kan via redactie@sa24.nl of 06-5247 1013. Deelname: 2 euro.Verhalen over NAD-kampen In het kader van de Moanne fan it Erfskip en de Friese Verhalenavond vertelt Wilma Couperus op vrijdagavond 15 november in Sparjebird over de plannen om de herinnering aan de NAD-kampen levend te houden. “Met muzikale ondersteuning van een accordeonist en violist vertel ik het kampverhaal aan de hand van persoonlijke anekdotes van de mensen die het hebben meegemaakt. Als het weer het toelaat in het openluchtheater en anders verhuizen we naar de Blokhut.” Het voorproefje duurt 30 minuten en wordt drie keer gegeven: 19.00, 20.00 en 21.00 uur. verhalenavond.nl
Twee koren in Jubbega De Jan de Roas Sjongers en De Reade Hoeke geven op woensdag 13 november (20.00 uur) een dubbelconcert in De Kompenije in Jubbega. Beide koren zingen repertoire dat verband houdt met de (streek)geschiedenis. Entree: 5 euro.
Lezing Van der Wielen gaat niet door De lezing van Anko Postma over Jarig en Henk van der Wielen en de Volkshogeschool in Allardsoog op donderdag 14 november in het Nivon Natuurvriendenhuis kan door omstandigheden helaas niet doorgaan. Er wordt naar een alternatieve datum gezocht.
E-magazine over Moanne fan it Erfskip Sa! Media maakt naar aanleiding van de Moanne fan it Erfskip een e-magazine. Daarin komen online alle activiteiten aan bod. Met geschreven artikelen, foto’s, audio-fragmenten en video’s. Leuk om in te bladeren wanneer u er niet bij was of leuk om na te genieten wanneer u er wel bij was.
