VIDEO | Extreem weer vraagt om nieuwe aanpak van waterbeheer in Fryslân

Aan de Nije Heawei tussen Wijnjewoude en Hemrik is de naderende herfst zichtbaar. Het maïsveld ontneemt deels het zicht, maar de oogst van het lange voerdergewas is nabij. De eerste bomen verschieten richting herfstkleuren. Sommige eerder dan gebruikelijke vanwege de droge zomer. De brede sloot richting het Koningsdiep is goed gevuld. Niet gek na weken regen, maar er valt meer op. Een blik in de verte leert dat het waterpeil stapsgewijs wordt verlaagd. Dankzij een paar extra stuwen die vorig jaar in de sloot zijn geplaatst. De sloot is een hoofdwaterweg, waarvoor Wetterskip Fryslân zelf verantwoordelijk is. De aanpak is een van de circa vijftig lokale maatregelen die het Wetterskip de afgelopen jaren nam in het kader van de Regiodeal Zuidoost Friesland.

Extra stuwen
“De boer dy’t hjir lân hat, hie lêst fan frij lege wetterstannen”, vertelt Tamme Smit, rayonbeheerder bij Wetterskip Fryslân. “Hy woe graach wat mear wetter yn de sleat.” De locatie bevindt zich op een hoge zandkop op de randen van het beekdal van het Koningsdiep.

Het waterpeil aan de Nije Heawei ligt 1,95 meter hoger dan het peil van het Koningsdiep. Dat verschil wordt in de brede sloot nu stapsgewijs door drie stuwen overbrugd, terwijl op dit traject één stuw aanwezig was. Resultaat is dat het waterpeil in de sloot beter te regelen is en tot wel veertig centimeter hoger staat dan in het verleden. Er zijn ook duikers vervangen en de boer kan in een eigen sloot, dwars op de hoofdwaterweg, het waterpeil zelf regelen. “Der is in bânbreedte ôfpraat, it peil komt noait leger dan it oarspronkelike peil”, legt Tamme Smit uit. Het lokale project vergde een investering van circa 10.000 euro. In heel Zuidoost-Fryslân is de afgelopen jaren 1,2 miljoen euro geïnvesteerd in een beter waterbeheer van circa 1.500 hectare.

Overloopgebied
De maatregelen aan de Nije Heawei zijn een voorbeeld van hoe Wetterskip Fryslân inspeelt op veranderende omstandigheden, gericht op het langer vasthouden van het water. Aanpassing aan het klimaat kan ook inspelen op een natte periode betekenen. Een voorbeeld hiervan ligt aan de Opperbuorren, aan de andere kant van Wijnjewoude. Daar zijn bij een watergang de taluds minder steil gemaakt en is een onderhoudspad afgegraven. Op die manier kan het als overloopgebied dienen bij heftige regenval. Op grotere schaal gebeurt dat bij zogenaamde retentiegebieden.

Hogere waterpeilen
Achter de schermen gebeurde er afgelopen zomer méér. In verband met de droge warme zomer hield het Wetterskip op veel plekken een hoger waterpeil aan. “Wy kinne in soad grutte stuwen online op ôfstân betsinje”, zegt Tamme Smit. Zo lag het waterpeil in het Koningsdiep deze zomer circa dertig centimeter hoger dan gemiddeld in deze tijd van het jaar. Ook in de Opsterlandse Compagnonsvaart werden maatregelen in het waterbeheer genomen. De vaart wordt vanuit Drenthe gevoed.

Tamme: “Mar dêr is no ekstra kritisch nei sjoen, it peilbehear wie dizze simmer echt millimeterwurk.” De toeristen op de Turfroute ondervonden ook de effecten van de maatregelen. Er werd in de sluizen niet voor iedere passerend pleziervaartuig geschut, om de waterafvoer te beperken. Bovendien werden de waterpeilen van de gemalen en opmalingen op bepaalde plekken hoger ingesteld. Zo bleef de omgeving in Opsterland nog relatief groen, zeker in vergelijking met andere delen van het land.

Zeven meter verschil
Waterbeheer in de regio Opsterland is best uitdagend. Dat het westen van het gebied lager ligt dan het oosten is voor iedereen wel duidelijk. Tamme pakt de telefoon er even bij om te kijken wat het verschil daadwerkelijk is. Een paar klikken verder volgt de uitslag. De omgeving Bakkeveen ligt ruim vijf meter boven NAP, de omgeving Nij Beets ligt twee meter onder NAP. Een verschil van maar liefst zeven meter.

“Op in soad plakken wie it wetterpeil de lêste twintich jier frij konstant, mar der sil op ferskate plakken hieltyd mear omtinken wêze foar wikselendje wetterpeilen. Dat kinne wy ûnder oare stjoere troch it oanpassen of heger ynstellen fan stuwkes.” In de bovenloop van het Koningsdiep werkt het Wetterskip samen met de provinsje Fryslân om het brongebied van de rivier opnieuw in te richten. Waterbeheer is ook hier een belangrijk onderdeel van de plannen.

Snel bijsturen
Als rayonbeheerder heeft Tamme regelmatig contact met boeren in het gebied over afstemming van de waterpeilen. Het hogere waterpeil in het Koningsdiep, daar was iedereen afgelopen zomer wel blij mee. “Mar doe’t der op in dei ynienen hûndert millimeter reinwetter foel, moasten wy wol efkes wer gau skeakelje. Dat slagget hieltyd better.” Dat boeren voortdurend streven naar lagere waterpeilen is volgens Tamme dan ook een achterhaalde gedachte. Hij merkt dat steeds meer boeren een omslag maken. “Boeren sjogge hieltyd faker it belang fan hegere wetterpeilen yn. Se moatte der wol fan oerstjûge wêze dat, at it der ynienen wól problemen binne, wy dan hiel gau bystjoere kinne. Dat kinne wy.”

Bewustwording groeit
Gerben de Boer, namens BBB lid van het dagelijks bestuur van Wetterskip Fryslân, vindt het mooi om in de praktijk te zien hoe de maatregelen aan de Nije Heawei hebben uitgepakt. Hij kent de uitdagingen van afgelopen zomer uit de eerste hand. “Mar dizze simmer hat ek in posityf punt. Der komt in omslach yn tinken. De bewustwurding dat wy net sûnder wetter kinne, groeit. Dêr helpt dizze simmer wól by.”

Het beleid van het Wetterskip Fryslân is erop gericht om het watersysteem in de provincie zo breed mogelijk te kunnen beheren, om zo bijvoorbeeld tijdig in te kunnen spelen op het neerslagtekort in de zomer. De Boer: “Dat hâld yn dat we mear bufferje moatte.” Niet alleen het Koningsdiep stond uit voorzorg ‘hoger’; datzelfde gold voor het IJsselmeer, het grote zoetwaterreservoir van het land. Tegelijkertijd moeten waterbeheerders voortdurend afwegingen maken. “Technysk kinne wy hiel folle,” zegt De Boer, “mar der is ek in finansjele kant. It moat wol betelber bliuwe.” Dat vraagt volgens De Boer ook om het voortdurend afwegen van belangen. Het Wetterskip kan het niet altijd iedereen naar de zin maken. “Der is bygelyks altyd diskusje tusken lânbou en natoer. Mar it is no in gegeven dat it klimaat feroaret, de natoer sil dêr ek op oanpasse moatte. En dat docht it ek.”

Ook de omstandigheden in de landbouw veranderen. In de regio Opsterland is de laatste jaren bijvoorbeeld een toename te zien van het areaal akkerbouwgewassen, zoals aardappelen en uien. De Boer: “Wy sjogge hjir in gefolch fan lânlik belied, mar dizze gewassen freegje wol folle mear wetter dan gêrslân.”

Zoetwaterbel
Buiten de ‘micromaatregelen’ in gebieden kijkt Gerben de Boer ook naar het grotere plaatje. Veel water in de provincie stroomt af naar het Lege Midden. Dat is voor het Friese waterbeheer een belangrijk gebied. De bestuurder vergelijkt het met een spons. “In goed wurkjende spûns nimt wetter op at it nedich is en stiet it wetter ek wer ôf. Mar in droege spûns wurket net. Dat moatte wy goed yn de gaten hâlde.” Bovendien zorgt een zoetwaterbel in het midden van de provincie ook voor voldoende druk om bijvoorbeeld verzilting tegen te gaan, een andere uitdaging voor het Wetterskip.

Waterbergingsgebieden
Deskundigen verwachten dat Nederland in de toekomst te maken krijgt met extremer weer. Dat kunnen ook perioden zijn met extreem veel regen. Wetterskip Fryslân richt daarom zogenaamde waterbergingsgebieden in. Dit zijn gebieden waar overtollig water tijdig kan worden opgevangen, om te voorkomen dat dorpen of steden te maken krijgen met overstromingen. Een voorbeeld hiervan is het gebied De Dulf bij Nij Beets, tussen de Nije Feart en de Janssenstichting. Ook bij de herinrichting van het Koningsdiep bij De Poasen, tussen Beetsterzwaag en Hemrik, is rekening gehouden met berging van overtollig regenwater.

Subsidieregeling zandgronden
Zandgronden zijn kwetsbaar voor droogte. De provincie Fryslân en Wetterskip Fryslân willen deze kwetsbaarheid verminderen. De subsidieregeling Waterconservering op zandgronden ondersteunt bijvoorbeeld (particuliere) grondeigenaren bij het nemen van maatregelen om watertekorten op hun grond tegen te gaan. Denk aan het opslaan van regenwater in een bassin voor droge perioden of het verbeteren van het organische stofgehalte van de bodem. De bijdrage vergoedt maximaal 65% van de gemaakte kosten. Een aanvraag indienen kan via www.wetterskip.frl/subsidiezandgronden.