Opsterland is Fairtrade Gemeente
De visboer uit Gorredijk, de wijnhandelaar in Beetsterzwaag, de supermarkt van Wijnjewoude, de bloemisterij uit Beetsterzwaag, de kerk, het museum, de zorgboerderij – al met al bijna dertig ondernemers en lokale organisaties kregen vorige week hun ingelijste certificering uitgereikt op het Fairtrade-bekroningfeestje in Museum Opsterlân. Voor burgemeester Ellen van Selm had bestuurslid Jochum Veerman van de landelijke vereniging Max Havelaar het plaatstalen aanduidingsbord Fairtrade Gemeente meegebracht. “Zoekt u er een mooie plek voor uit, Opsterland is nummer 62 op de ranglijst van Nederlandse gemeenten.”
Turven
De intentie om de fairtradestatus binnen te halen, leeft al jaren in Opsterland en staat zelfs geboekt in het coalitieakkoord van de huidige collegepartijen. Lange tijd leek de doelstelling echter niet van het papier los te komen, totdat vorig jaar een clubje vrijwilligers uit Gorredijk onder aanvoering van Tina Kuipers besloot werk te maken van het fairtradekeurmerk. “We zijn maar gewoon begonnen met turven.” Met hulp van een deskundige van het adviesbureau voor gelijke behandeling Tûmba ging de lokale werkgroep bedrijven, winkels en instellingen in Opsterland af om te bezien of er eerlijke producten als koffie, thee, fruit of kleding in de schappen lagen dan wel werden gebruikt. “Aangekondigd en onaangekondigd stapten we binnen om de stand op te nemen. Wat direct opviel was dat al best veel organisaties aan fairtrade deden, sommige zelfs zonder zich er bewust van te zijn. Andere bedrijven zaten dicht tegen de vereisten van fairtrade aan.”
Een van de ondernemers voor wie fairtrade niet meer valt weg te denken, is Peter Leon van de gelijknamige Wijn&Spijs-winkel in Beetsterzwaag. “Mijn klanten zitten erop te wachten.” Leon betrekt onder andere wijn van fairtradecoöperaties uit Zuid-Afrika, die worden gerund door de zwarte arbeiders zelf. “De aandelen zijn in handen van het personeel en met een deel van de opbrengsten bouwen zij aan scholen, ziekenhuizen en sportfaciliteiten.” Voor de Sumatra-koffie die Leon aanbiedt geldt een vergelijkbaar verhaal. Hij verkoopt ook bronwater van Nederlandse makelij, waarvan een deel van de winst naar schoonwaterprojecten in ontwikkelingslanden gaat. “Wij doen veel in businessgeschenken voor mvo-bedrijven met onze ‘No House Wine’. Daarmee worden weer kinderen van aidspatiënten geholpen.”
Ambtelijke ondersteuning
Bij de lijst aan resultaten van de werkgroep kon de gemeente niet achterblijven, zegt burgemeester Ellen van Selm. “Het initiatief komt vanuit de gemeenschap en zit daarmee op de lijn die het college voorstaat. Dan moet je er als bestuur ook wat mee doen.” Van Selm belooft dat het gemeentehuis binnen afzienbare tijd overschakelt op fairtradekoffie en -thee. Ook in de gemeentekantine zullen zoveel mogelijk eerlijke producten op het menu prijken. Om geheel te voldoen aan de vereisten van de landelijke stichting verplicht de gemeente zich tot ambtelijke ondersteuning om de werkgroep in de benen te houden. De werkgroep voert op haar beurt weer permanent campagne om de fairtradegedachte onder de aandacht te houden. In haar toespraakje haalde Van Selm de tijd aan dat zijzelf nog als studente pakken Max Havelaarkoffie op de markt verkocht. “Sindsdien is er veel veranderd. Fairtrade gaat over veel meer dan koffie en thee. Inmiddels beslaat het aanbod een breed assortiment van spullen die ook fijn zijn om cadeau te doen. De wereld is groot, maar met fairtrade maken we hem een stukje kleiner.”
Toch bestaat er ook kritiek op de fairtradepraktijk. De kosten van de westerse certificeringorganisaties romen de winst van de kleine producenten in de ontwikkelingslanden af, zo luidt een van de klachten. Daarnaast zou fairtrade bevoogdend werken en zelfontplooiing in de weg staan. Werkgroepvoorzitter Tina Kuipers kent de bezwaren en haalt er haar schouders bij op. “De grondgedachte is eerlijke handel. Ik heb geen invloed op wat buiten mijn leefomgeving in Opsterland gebeurt, maar op deze manier draag ik mijn steentje bij aan handel die geen gebruikmaakt van kinderen, slavernij of milieuschadelijke methoden. “
Marion Jellema, lid van de werkgroep en drijvende kracht achter de Wereldwinkel in Gorredijk, heeft heel haar werkend leven in Afrika doorgebracht. Met eigen ogen heeft ze gezien hoe kleine ondernemers door fairtrade de noodzakelijke vervolgstap kunnen maken als de lokale markt verzadigd raakt. “Door langdurige contracten af te sluiten loont het voor hen weer om investeringen te doen.” Als we niets doen dan zijn kleine producenten overgeleverd aan grote opkopers die eenzijdig de prijs bepalen. En dat certificering kosten met zich meebrengt ligt voor de hand. Aan de ene kant heb je publiciteit nodig om de goederen aan de man te brengen, anderzijds wil je ook met betrouwbare producenten van doen hebben en dat vereist nu eenmaal controle.”
Billboard-tassen
De allerbelangrijkste groep die met fairtrade vooruit wordt geholpen betreft de vrouwen, vindt Jellema. Met behulp van de fairtrade Oiko-kredieten kunnen zij thuis kleine ateliers en werkplaatsjes beginnen. De vrouwen hoeven niet langer de deur uit en zijn daardoor beter in staat om voor hun gezinnen te zorgen. “En vrouwen kunnen van niks creatieve dingen maken. Zo maken ze op de Filipijnen de meest prachtige tassen uit materiaal afkomstig van oude billboards.”
Fairtrade in het kort
Fairtrade vindt zijn oorsprong in de zending, omstreeks de jaren veertig van de vorige eeuw. Kerkelijke organisaties bemiddelen op kleine schaal in de export van lokaal geproduceerde goederen uit derdewereldlanden. In de jaren zestig ontstaan organisaties als Max Havelaar, die koffie en rietsuiker tegen een eerlijke prijs opkopen om die vervolgens in Nederland op de markt te brengen. Max Havelaar verbindt in 1988 als eerste een keurmerk aan de producten. Het idee voor een keten van Fairtrade Gemeenten ontstaat in 2001; de Engelse bedenker Bruce Crowther overtuigt winkels en horecagelegenheden in zijn woonplaats Garstang in Lancashire om zoveel mogelijk fairtrade producten te verkopen. Spoedig volgen andere steden in Engeland het voorbeeld. Het protocol dat de voorwaarden opsomt waaraan een Fairtrade Gemeente moet voldoen, vormt daarna de leidraad in andere westerse landen.
