Face tot Face met Aliene van der Veen: “In boarterstún is AI al lang net mear”

Ze is net terug uit Wenen, waar ze een paar dagen een bijeenkomst had met een Europese expertgroep. ’s Avonds wacht de buurtbarbecue in Siegerswoude. En tussendoor is ze thuis aan het werk. Het leven van Aliene van der Veen bestaat uit het in de lucht houden van veel ballen, zoals bij zoveel jonge en ambitieuze gezinnen het geval is. “Mar wy ha beide in soad frijheid yn it plannen fan ús wurk, dat skeelt”, zegt ze. In de praktijk betekent dit dat Aliene op doordeweekse dagen vaak om vier uur ’s middag thuis is voor de kinderen. “Ik wurkje dan jûns noch wol wat. Dat mei ik ek graach dwaan.”

Elkoar moetsje

Aliene en haar man Goitzen wonen sinds december 2016 in Siegerswoude. Ze groeiden allebei op in Augustinusga. Op zoek naar een plek ergens halverwege Groningen en Heerenveen, de beide werkplekken, kwamen ze in Siegerswoude terecht. “Wy ha op de kaart de latte der by lein, woene net te fier by de A7 wei wenje, mar wol fier genôch fan it lawaai.” Het bijzondere dorp op de grens van Opsterland en Groningen is uitgestrekt, met meerdere kleine buurtkernen. “Foar ús is de buert belangryk; wy sjogge út nei de buertbarbecue.” Als bestuurslid van dorpshuis De Uthof bekommert Aliene zich ook om het dorpsleven. “Je wolle elkoar yn it doarp wol wat kenne en dan moatte je elkoar wol moetsje kinne. It doarpshûs is dêr it plak foar. Sa kinne wy ek begraffenissen of feestjes yn eigen doarp hâlde.”

Het dorpshuis speelt volgens Aliene in Siegerswoude een extra centrale rol omdat het dorp geen sportvereniging meer kent. Korfbalvereniging VKC is net opgeheven. De twee basisscholen in het dorp verdwenen al eerder. De kinderen uit het dorp waaieren nu uit naar scholen in Ureterp, Bakkeveen, De Wilp en Frieschepalen.

Druk bestaan

Gelukkig ontstonden er de laatste jaren in Siegerswoude ook weer nieuwe activiteiten, weet Aliene. Het pas opgerichte koor telt meer dan dertig leden, ze zingen wekelijks in het dorpshuis. De biljartvereniging is erg actief en er zijn plannen voor een lokaal Repaircafé. Hoewel veel activiteiten afhankelijk zijn van gepensioneerden, ziet Aliene dat er ook meer en meer dertigers actief zijn in het dorpsleven.

“Je moatte dingen dwaan dy’t ticht by je lizze.” Want veel dertigers hebben een druk bestaan. Dat geldt ook voor Aliene en Goitzen. Met beiden een fulltime baan die hen zo nu en dan ook in het buitenland brengt. Dat vraagt om improviseren, maar het geeft ook ruimte. “Wy meitsje ek nochal wat oeren dy’t wy op oare mominten kompensearje kinne.”

Vluchtstrook

Aliene van der Veen is ‘Digital Energy Systems Expert’ bij TNO in Groningen. Ze studeerde wat in goed Nederlands Kunstmatige Intelligentie heet, maar tegenwoordig is de term AI (Artificial Intelligence) veel meer in zwang. De techniek was al langer veelbelovend, de beloften worden nu links en rechts ook ingelost. Aliene houdt graag van toegepaste wetenschap. Bij TNO houdt ze zich bezig met AI-toepassingen om het elektriciteitsnet beter te kunnen gebruiken. Een heel actueel thema, de zogenaamde netcongestie houdt veel ontwikkelingen tegen.

Volgens Aliene is het elektriciteitsnet echter helemaal niet zo vol als iedereen denkt. Op veel plekken is er een forse overcapaciteit, soms wel dertig tot vijftig procent. Die overcapaciteit is vooral bedoeld om pieken in het gebruik op te vangen, het is een soort vluchtstrook op het net. “Mar dy oerkapasiteit kinne wy ús eins net mear permittearje.” Zeker niet nu uitbreiding van het net op veel plekken ook weer op allerlei hobbels stuit.

Met technologie is een hele efficiëntieslag te slaan, maar Aliene geeft ook direct een winstwaarschuwing. Zelfs al gebruiken we het net veel efficiënter, dan nog is dat niet de oplossing van alle problemen. Ze ziet in 2030 nog steeds situaties waar het gebruik van de warmtepomp en het laden van de elektrische auto niet tegelijkertijd plaats kunnen vinden. We moeten er volgens haar dan ook serieus rekening mee houden dat we op termijn een deel van ons comfort moeten inleveren. “De fraach nimt de kommende jierren ek noch ta, dat is in gegeven. Der sil hoe dan ek oan it net boud wurde moatte, hoe dreech dat ek is.”

Slimme sturing

In ons drukke landje vraagt dat volgens Aliene om het maken van keuzes. Niet alles kan. Wil je als klein land bijvoorbeeld ruimte houden voor hele grote energie slurpende datacenters? “Dat binne polityke keuzes, dêr weagje wy ús as wittenskippers net oan. Dat is ús taak ek net.” Aliene omschrijft de rol van de wetenschap heel duidelijk: de beschikbare kennis zó duidelijk bij de bestuurders brengen, zodat zij durven te besluiten.

Het efficiënter gebruik maken van het net vraagt om slimme oplossingen. Dat AI daarbij kan helpen is volgens Aliene meer dan duidelijk. Maar dat vraagt in eerste instantie om inzicht in het elektriciteitsverbruik. “Wy witte eins fierstente min.” Iedere gebruiker heeft wel een meter, maar die kennis is pas achteraf bekend. Dan kun je er niet zoveel mee. “Wy moatte stjoere kinne op it momint dat wy stjoere moatte.”

Aliene van der Veen - Foto: Martijn van der Vaart

Grootste uitdaging daarbij is het verzamelen van de juiste informatie en die informatie gebruiken om het netwerk op afstand ook daadwerkelijk te kunnen besturen. Dat betekent onder andere dat apparaten als het ware met elkaar kunnen praten. “Dat freget om standerdisaasje en dat moat fan boppe oplein wurde. Dat moat yn Europa regele wurde.” Daarbij speelt niet alleen techniek, maar ook veiligheid een rol. Alle informatie moet niet op één plek samen komen, om al te grote effecten van vijandige cyberaanvallen te kunnen voorkomen.

Complex

De taak van TNO is het verzamelen en het ontwikkelen van de benodigde kennis. Aliene is vooral bezig om te kijken hoe AI ingezet kan worden bij de benutting van het elektriciteitsnet. AI ontwikkelt zich razendsnel. “Dy snelheid ferbaast my ek elk jier wer.” De ontwikkelingen komen niet allemaal uit de koker van TNO; veel ondernemers zorgen ook voor innovaties. “Wy moatte soargje dat al dy ûntwikkelingen lânje kinne yn it komplekse systeem dat wy ha.” Eigenlijk leveren de onderzoekers van TNO ‘de olie’ richting de wetgever en de bestuurders van het land.

Nederland loopt voorop in de ontwikkeling van een bestuurbaar elektriciteitsnet. “Wy ha it grutste probleem. Se sjogge allegearre nei ús.” De samenwerking met het bedrijfsleven versnelt de ontwikkelingen. “Troch te dwaan leare je snel. Earder wie it wat in boarterstún, mar in boarterstún is AI al lang net mear; no is alles hiel konkreet. De druk leit derop, dan geane doarren ek wat earder iepen.”

Promotieonderzoek

En alsof ze het al niet druk genoeg heeft, werkt Aliene ook nog volop aan een promotieonderzoek. Het onderwerp heeft een duidelijk raakvlak met haar werk. Ze onderzoekt hoe de technologische ontwikkelingen en de wetgeving samen kunnen oplopen.

Een deel van het onderzoek vindt plaats in de werkuren, maar ook daarbuiten moet nog wel eens wat gebeuren. Volgens de planning volgt de promotie aan de TU Eindhoven in 2026.

‘Licht’ elektriciteitsnet

De problemen op het net roepen ook de vraag op of dit allemaal niet te voorzien was. En zijn we niet veel te laat begonnen de problemen aan te pakken? Volgens Aliene van der Veen draaien onderzoekers al dertig jaar pilots op dit terrein, maar was de maatschappelijke urgentie lang niet groot genoeg. Dat de congestieproblemen in Nederland groter zijn dan in andere landen is volgens haar wel te verklaren. Het elektriciteitsnet in Nederland is aan de lichte kant. “En dat hat alles te krijen mei de grutte rol dy’t gas lang spile hat yn Nederlân. Dat is wol in grut ferskil mei oare lannen.” Waren de problemen met gaswinning in Groningen niet zo groot geweest en had Nederland de gasproductie niet zo snel afgeschaald, dan waren de problemen op het elektriciteitsnet nu minder groot. “Boppedat hat Nederlân der ek noch wolris in hantsje fan om pas yn aksje te kommen at it probleem der ek echt is.”

Beeld: Martijn van der Vaart
Tekst: Arend Waninge