Jan Loman: De horizon als de maat van het leven
Gerhild van Rooij kan het niet laten om even de tuin in te glippen van de oude burgemeesterswoning aan de Hoofdstraat in Beetsterzwaag, waar Jan Loman ruim veertig jaar woonde. Een soort bedevaartsmoment: “Zo heeft hij dus uit het raam gekeken.” Het doet haar pijn dat het huis, sinds het overlijden van Loman in 2006, staat te verpauperen. “Jan Loman is een van de bekendste kunstenaars die Beetsterzwaag heeft gekend. Zijn nagedachtenis verdient beter, een eigen museum zou op zijn plaats zijn. Of op zijn minst zou het dorp een straat naar hem kunnen vernoemen.”
tussen Beets en Bethlehem,
maakte hier kwartier
Aanstaande zaterdag vertelt Van Rooij, onder andere kunstbeschouwer en galeriehouder in Aldtsjerk, op uitnodiging van de stichting Cultbee wat haar zo fascineert in Jan Loman. Haar lezing vormt de opmaat naar 2018 wanneer Beetsterzwaag het honderdste geboortejaar van de kunstenaar viert met een grote overzichtstentoonstelling. “Ik wil aan de hand van zijn haiku’s, grafiek, schilderijen, objecten en kunst in de openbare ruimte proberen een beeld van de mens Jan Loman neer te zetten. Daar hoort natuurlijk het werk bij, dus voor de gelegenheid hebben we ook een kleine expositie met twintig werken samengesteld.”
Kunst van het weglaten
Haiku’s zijn drieregelige gedichten met een vast aantal lettergrepen (vijf om zeven om vijf) die een intens moment van openbaring beschrijven, legt Van Rooij uit. De minimalistische dichtvorm is een oefening in het weglaten, waardoor de essentie aan zeggingskracht wint. Een kunst die Loman ook in zijn grafieken en schilderijen van abstracte landschappen tot in het uiterste wist te vervolmaken. De vijf ongelijkvormige strepen, uit 1980, illustreren volgens haar het mooist de gave die Loman bezat om het wezen van het landschap bloot te leggen. Het kunstwerk verbeeldt de droogvallende kust bij Schiermonnikoog. “Hij las de tekens in het land en plaatste die zo dat de ruimte verder geen invulling behoefde. Hij keek zoals schippers over land kijken, de herkenning van het ene element dat ertoe doet.”
deelt het kustlicht de nacht in
zolang het opvalt
Als gymnasiaste kwam Van Rooij begin jaren zeventig in contact met het werk van Loman. “Hij was destijds de beroemde maker van het logo van de Waddenvereniging. Ik las dat hij na de oorlog naar Nederlands-Indië was afgereisd met weinig meer op zak dan een gedichtenbundel van Slauerhoff, toevallig ook mijn favoriete dichter. Dat trof me. Sindsdien heb ik hem gevolgd, een halve eeuw lang.” Twee keer heeft ze de kunstenaar ontmoet bij expositieopeningen, maar de gelegenheid om hem even aan te schieten liet ze lopen. “Ik wilde hem niet lastig vallen met een oppervlakkig praatje. Ik leer je wel kennen door je werk, dacht ik toen veel te bescheiden.” In de jaren daarna groeide de zielsverwantschap en kreeg ze met terugwerkende kracht spijt van de gemiste kansen. “Hij keek met gevoel naar de wereld, onbaatzuchtig, zonder profijtgedachte. Dat maakte hem vrij en dat zie je terug in zijn beeldend werk en lees je in zijn haiku’s. Er zit niets geconstrueerds aan. Jan Loman leert je ver te kijken, voorbij horizonnen.”
een strakblauwe luchteen geëtste horizon
natte sneeuw, dotters
Geodesie
De kiem voor zijn kunstenaarschap ligt in Gorredijk, vermoedt Van Rooij. Loman groeide er vlak na de Eerste Wereldoorlog op. “De verknochtheid met de omgeving hoort bij Friezen, het ruimtelijke landschap van toen moet zijn blik in aanleg hebben gevormd.” In Den Haag te gast bij familie bezoekt de 17-jarige Loman het zojuist geopende Gemeentemuseum, waar hij diep onder de indruk raakt van de geometrie van de schilders van De Stijl. Hij wil naar de Rijksacademie in Amsterdam, maat met zijn wiskundige aanleg kan hij echter beter voor een echt vak kiezen, menen zijn ouders. En Loman voegt zich, hij gaat geodesie in Delft studeren. Als landmeetkundige brengt hij na de oorlog als vrijwilliger vier jaar in Nederlands-Indië door om daarna onder andere in Groningen en Leeuwarden voor het kadaster te gaan werken. Hij voorziet het noordelijke platteland van getallen, berekeningen en statistieken, maar de werkelijke ruimte ligt in de ziel van het landschap. Die probeert hij na het werk te vangen op het doek in zijn atelier. Vanaf 1958 ontpopt hij zich als serieus kunstenaar.
Van Rooij: “In die tijd begeleidt Loman beroepsmatig de ruilverkavelingen, waardoor de kunstenaarswereld hem met zekere argwaan bejegent. Maar juist door zijn liefde voor het landschap heeft hij erger kunnen voorkomen. Zo weet hij voor een deel de natuurlijke meanders in het riviertje de Drait te behouden, een stap die later bij de herinrichting van het Koningsdiep al te rigoureuze ingrepen voorkomt. De omslag in de waardering voor zijn werk komt in de jaren zestig als hij het tijdloze Waddenlogo ontwerpt. Tegen die tijd is ook het publiek aan abstractie in de kunst gewend en gaat men anders aankijken tegen de leefomgeving.”
woekerend onkruidtussen doorgeschoten sla
kondigt de stad aan
Paal 18
Na zijn pensionering in 1981 gaat Loman helemaal los, aldus Van Rooij. “Er zit een aanstekelijke vrijheid in zijn latere werk. Hij blijft ook maar doorgaan, tot aan zijn dood.” Regelmatig wisselt Loman Beetsterzwaag af met Schiermonnikoog, zijn spirituele thuis. Op de scheidslijn van de ene ruimte met de andere, het door hem veelvuldig afgebeelde Wad, vergaat bij Paal 18 een schip, vijf dagen voordat dat Jan Loman geboren wordt. De kunstenaar zal het de rest van zijn leven als een teken beschouwen. “Zijn as is op de plek aan de vloedlijn uitgestrooid.”
Lezing, film en expositie
Op zaterdag 25 februari (14.00 uur) staat Jan Loman in De Buorskip in Beetsterzwaag centraal. Met een lezing van kunstbeschouwer Gerhild van Rooij, een vertoning van de film ‘Stiller om de Noord’ op een groot scherm en expositie van zo’n 20 kunstwerken. Entree: 5 euro; t/m 18 jaar gratis. www.cultbee.nl
