Face to Face met Lysbeth Riemersma: “Elk minske hat in unike klank”
Zingen is voor Lysbeth Riemersma (64) als ademen. “Ik bin sjongende op de wrâld kaam en sil de ierde ek wol wer sjongende ferlitte”, lacht ze met die voor haar kenmerkende schaterlach. Steeds opnieuw vond ze in haar leven nieuwe toepassingen voor het zingen, al had ze als kind nooit verwacht furore te maken als solozangeres. Ze is er, vindt ze zelf, eigenlijk ook te nuchter voor. Het zijn de Friese roots die haar daarin parten spelen. “It libben fan stjerren as Maria Callas wie allegearre ellinde. Dat like my hielendal neat.”
Faak werwurd
Lysbeth verhaalt over een optreden in Spanje, als jonge artieste met een groot orkest. “Doe’t wy de oare deis út iten giene, herkenden minsken my. Se stienen te applaudisseren. Ik wie ferbjustere.”
Haar Friese roots hebben ook een andere kant: ze neemt geen blad voor de mond. Dat ondervond ook de legendarische Elisabeth Schwarzkopf. Als jonge zangeres deed Lysbeth in de jaren tachtig auditie voor een masterclass van de wereldberoemde sopraan. “Sy woe dat ik ‘Erbarme dich’ sjonge soe, dat wegere ik. Dat is in hiele lêstige aria, wêr’t altyd wol wat op oan te merken is. Dat se tsjinsprutsen waard wie Schwarzkopf fansels net wend. Mar ik kom foar mysels op en ha faak wol werwurd.”
Toch is het ook juist deze houding die Lysbeth verder hielp in haar artistieke carrière. De wereld van de klassieke muziek is een harde en soms ook gevaarlijke wereld. weet ze. “Ik ha wol les hân fan dosinten dy’t der in slachfjild fan makken. En ferhalen oer dirigenten binnen ek wol rûnom bekend.” Om te kunnen overleven is een sterk karakter nodig.
Rond het harmonium
Terug naar het begin. Lysbeth Riemersma groeide op in Workum, in een artistiek en gereformeerd gezin. Heit was autospuiter, maar in zijn vrije tijd schilderde hij veel. Mem werd weeflerares. In huis klonk veel muziek. Bijvoorbeeld omdat het gezin, vier kinderen en hun ouders, vaak samen rond het harmonium zongen. “Fansels út de bundel fan Johannes de Heer, mar we songen ek fan alles oars.”
De jonge Lysbeth had genoeg plannen, maar verder gaan in de muziek zat daar niet bij. Ze zag voor zichzelf eerder een toekomst in de verpleging. “Mar dat wie wol in lange wei mei in bulte opliedingen.” Bovendien had haar muziekleraar op de middelbare school verbolgen gereageerd, toen hij hoorde dat Lysbeth niets met haar muzikale talent wilde doen. “Doe ha ik dochs mar foarsong op de konservatoaria yn Swolle en Enschede.” Ze werd op beide aangenomen, maar koos voor Zwolle. Achteraf was dat een zeer gelukkige keuze; hier ontmoette ze namelijk ook Peter Kleine Schaars, haar latere man.
Ondernemend
Na haar afstuderen bleek het nog niet zo eenvoudig om aan werk te komen. Het waren de jaren tachtig, er werd veel op cultuur bezuinigd. “Alles siet fêst. It die bliken dat it in keunst is om fan de keunst te libjen.” Toch lukte dat uiteindelijk wel. Volgens Lysbeth door vooral creatief te zijn, kansen te pakken en zelf kansen te creëren. “Peter sit ek yn de muzyk. Dat hat wol holpen. Je snappe elkoar en witte dat je op de gekste oeren oan it wurk moatte. En je moatte wat ûndernimmend wêze.”
Johannes Pahn
In haar conservatoriumopleiding koos Lysbeth bewust voor de combinatie docerend en uitvoerend musicus. “Ik ha it altyd moai fûn om wat op oaren oer te bringen.” Die belangstelling kreeg een niet te negeren impuls door de kennismaking met Johannes Pahn (1931-2015), een Oost-Duitse arts, logopedist en muziekpedagoog, die de grondslag legde voor de Pahn-methode. “Hy gie der fanút dat alle bern op de wrâld komme mei deselde kreet. Op basis fan wat se dêrnei hearre, leare se harren stim te ûntwikkeljen.” Pahn raakte met zijn theorie bij Lysbeth een snaar. “Yn ús oplieding lutsen wy allegearre gekke snuten om ta in bepaalde klank te kommen. Dêr hie ik altyd al myn twifels by. Mei de Pahn-metoade waard it sjongen in folle natuerliker proses.”
Doceren in India
Via via kwam Lysbeth eind jaren negentig in contact met het Kalai Manram theater in Tamil Nadu, in het zuiden van India. Ze ging er drie keer naar toe om een maand les te geven. Het betekende een keerpunt in haar leven. In een compleet andere cultuur met compleet andere klanken lukte het Lysbeth om kinderen te helpen bij hun stemontwikkeling. “De bern kamen yn de kunde mei in hiele oare wrâld dan dy hurde wurklikheid yn it kastenstelsel dat se dêr hienen. Se slaggen der yn om harren eigen folk in stim te jaan en in takomst op te bouwen.”
Workshops in Beetsterzwaag
Lysbeth besloot ook in Nederland kinderen te helpen met zingen. Ze organiseerde in haar woonplaats Beetsterzwaag workshops. Zeven keer repeteren, de achtste repetitie was een kleine theatervoorstelling in De Buorskip. Haar workshop ging verder dan zingen; er kwam ook een stukje dramatiek bij. “Ik liet de bern neitinke oer wat se sjonge. En probearre se sa kreatyf wekker te skuodzjen.” Het succes leverde ook vragen op naar workshops voor volwassenen. Ook dat deed ze met veel plezier.
B-dykjes
Met al die bezigheden bleef er steeds minder tijd over voor haar carrière als solozangers. Rond haar vijftigste besloot Lysbeth daarom de optredens te stoppen. “It is fansels wol topsport. Je kinne net siik wêze en moatte altyd leverje. Der is altyd kâns op in resinsent yn de seal.” Lysbeth had geen moeite met deze stap. Het doceren is óók een passie. “At minsken fysyk âlder wurde, wurde se yn it kopke júst riker. It is de keunst dat te dielen mei de jongere generaasjes.”
Aan beeldspraken geen gebrek. Ze refereert nog even aan haar afkomst. “Ik bin opgroeid mei auto’s. Mei in goed ûnderhâlden oldtimer kinne je oer B-dykjes ek yn Rome komme. Dat hoecht net oer de A7.”
De kracht van cultuur
Zingen is populair. Er ontstaan steeds weer nieuwe initiatieven om samen te zingen, hoewel een deel van de koren het moeilijk heeft. “It wurdt hieltyd mear projektmatig. Mar it is in golfbeweging. Koaren sille der altyd bliuwe.” Lysbeth houdt zelf ook van projecten. Ze was een van de drijvende krachten achter ‘Scrooge in Beetsterzwaag’, het Dickensverhaal dat eind vorig jaar op verschillende plekken in het dorp werd verteld en gespeeld. Dat succesvolle project liet volgens Lysbeth maar weer eens zien dat de cultuur de specie van de samenleving is. “Sa jammer dat net elk dat sjocht.”
Het is voor Lysbeth Riemersma niet moeilijk om de kracht van cultuur goed onder woorden brengen. “Keunst is jo siel. Dat wurdt ûnderskat.” Dat eigene ondervond ze ook toen jaren geleden het zingen van Russische liederen op haar pad kwam. “Dy klanken komme oerien mei it Frysk. Mar ek it brûzjen, it sit sels yn ús folksliet. It sit ús yn it bloed. Dy Fryske siel moatte wy fêsthâlde.”
Cultuur kan volgens Lysbeth ook een ontsnapping zijn, wat helpt om het leven beter aan te kunnen. Ze wijst naar de klok aan de muur, met bovenop de figuur van Atlas die de wereld op zijn nek neemt. “Lit hím dat mar dwaan, dan hoege wy dat net hieltyd te dwaan. Minsken wolle ek graach wat ûndernimme dat harren in goed gefoel jout.”
Bovendien openen muziek en zingen deurtjes die anders misschien gesloten blijven. “Ik ha genôch foarbylden sjoen fan minsken dy’t net oer harren gefoel prate koenen, mar mei it sjongen kaam it der wol út. Dat is in kracht sy’t wy leare moatte te brûken.” En het samen zingen vergroot het gevoel van samen iets neerzetten. Een gevoel, wat koren en ook orkesten herkennen. “Mar sjongers ha in grut foardiel: se ha tekst. De minsklike stim is in ynstrumint. Elk minske hat in unike klank. It is sa moai om dat te ûntdekken.”
Lees ook
